Głowice panoramiczne Nodal Ninja

16.08.2010panoramy sferyczne

Jednym z ciekawszych rodzajów fotografii, wymykającym się tradycyjnemu sposobowi rejestracji obrazu, jest fotografia panoramiczna. Pozornie rzecz wydaje się prosta – wykonujemy fotki na około i łączymy ze sobą.

 

Panorama sferyczna rozłożona na płaszczyźnie. Liczne zagięcia wyglądają nietypowo w stosunku do normalnego widzenia świata.

 

Pamiętam czasy, gdy jako dziecko oglądałem z zapartym tchem takowe zdjęcia wykonywane przez ówczesnych luminarzy sztuki fotografowania. Tylko trochę nie pasowały do siebie. Żeby to zatuszować autor przedstawiał poszczególne części panoramy jako paski obrazu oddzielone od siebie. Zacierało to niedokładności, a resztę załatwiały tytuły i renoma autora.
Dziś problem panoram jest w zasadzie rozwiązany. Podstawą warsztatową jest właściwe uchwycenie aparatu fotograficznego, kontrola jego ruchu, a potem obróbka cyfrowa uzyskanych zdjęć. Porządny program komputerowy składa je automatycznie osiągając rezultat o precyzji niemożliwej do osiągnięcia w dawnych analogowych czasach.

Trochę teorii
Cóż to jest panorama sferyczna? To zdjęcie pokazujące fragment świata widzianego we wszystkich kierunkach ze środka sfery czyli kuli. Można też powiedzieć, że jest to zdjęcie obejmujące kąt widzenia 360° w każdym kierunku.

Idea panoramy sferycznej (powyżej) oraz panoramy walcowej albo cylindrycznej (poniżej). Panorama sferyczna lub walcowa może być jedno lub wielowierszowa zależnie od dobrania kątów widzenia optyki i wielkości fotografowanego obszaru.

Panorama sferyczna rozłożona na płaszczyźnie nie robi imponującego wrażenia, ale naprawdę poraża swą dynamiką oglądana na ekranie komputera przez odpowiednią przeglądarkę. Możemy rozglądać się na około i podziwiać zmieniający się świat. Przesuwa się kursor w kierunku patrzenia i dostosowuje się do niego cały obraz. Robi to fascynujące wrażenie. Nie da się tego pokazać na płaskiej i martwej stronie czasopisma.
Panorama niekoniecznie musi obejmować całą sferę. Może to być pas poziomy lub pionowy wielokrotnie dłuższy niż wyższy lub odwrotnie. Mówimy wtedy o panoramie walcowej lub cylindrycznej obejmującej niekoniecznie 360°.
Innym przykładem zdjęć wykonywanych w takim samym zamocowaniu aparatu fotograficznego są fotografie mozaikowe obejmujące duży kąt widzenia i potężną rozdzielczość, składające się z wielu kadrów wykonanych w pionie i poziomie ułożonych prawie jak cegiełki. Można powiedzieć, że takie zdjęcie jest sumą kilku panoram walcowych poziomych i pionowych, albo lepiej że jest fragmentem wielowierszowej panoramy sferycznej.

Panorama walcowa czyli część sfery rozłożona na płaszczyźnie prezentuje się bez zarzutu.

Panorama z ręki czy z głowicy?
By poczuć problem warto zrobić panoramkę z ręki albo ze statywu ze zwykłą głowicą do panoramowania.
Jak widać potoczne znaczenie panoramowania zwykłą głowicą statywową nie ma nic wspólnego z tym, z którego powstają panoramy.
Tu uwaga, bo może się okazać, że nam się udało i zdjęcia całkiem dobrze się złożyły. Tak będzie, gdy fotografujemy odległe krajobrazy bez bliskich szczegółów występujących na łączeniach zdjęć. Zatem panorama odległych gór, zdjęcie dużego wnętrza, w którym wszystko co cenne, stoi daleko od środka pod ścianami. Przy takich motywach bez większych problemów zdjęcia złożą się dobrze i to nawet, gdy wykonamy je z ręki (przy odrobinie wprawy) lub ze zwykłej głowicy statywowej.
Spróbujmy teraz wykonać panoramę, na której jest nie tylko dalekie tło, ale również obiekty bliskie występujące na granicach poszczególnych kadrów. Zdjęcia wykonane ze zwykłej głowicy statywowej nie złożą się dobrze i efekt końcowy tylko z daleka będzie sprawiać wrażenie panoramy. Niestety podobnie wyjdą nam zdjęcia wykonane z ręki.
Wniosek: do panoram sferycznych (panoramy walcowe są pochodną od sferycznych) należy stosować specjalne głowice statywowe.

Różnice pomiędzy osiami obrotu w typowej głowicy statywowej
i głowicy do panoram sferycznych

Co to znaczy specjalne?
1. Aparat obraca się względem osi pionowej – obrót w płaszczyźnie poziomej.
2. Aparat obraca się względem osi poziomej czyli w płaszczyźnie pionowej.
Takie ruchy oferuje każda głowica statywowa. Czym zatem różni się głowica do panoram? Głowica do panoram umożliwia obrót aparatu fotograficznego poziomo lub pionowo i niezależnie od siebie względem ściśle określonego punktu zwanego powszechnie punktem bez paralaksy (ang. No Paralax Point – w skrócie NPP). To punkt źrenicy wejściowej układu optycznego obiektywu.
Musi być wyznaczony doświadczalnie, gdyż w każdym obiektywie, (w zoomach przy każdej ogniskowej) jest w innym miejscu. Ten punkt to środek obrotu aparatu fotograficznego albo środek panoramowania w prawidłowym tego słowa znaczeniu. Obracanie aparatu względem tego punktu (NPP) nie powoduje w kadrze paralaksy czyli przesuwania się względem siebie obiektów bliższych i dalszych. To podstawa do późniejszego prawidłowego składania zdjęć.
Głowica do panoram sferycznych ma zupełnie inną konstrukcję niż typowa głowica statywowa.

Anatomia głowicy do panoram sferycznych
Skupię się na głowicy amerykańskiej firmy Nodal Ninja. Wybrałem sztandarowy model: Nodal Ninja 5 z rotatorem RD16. Potem odniosę ją do mniejszej wersji Nodal Ninja 3.
Nie będę powielać bardzo dobrze opracowanej instrukcji obsługi, którą każdy chętny ściągnie sobie ze strony vr24.pl. Zwrócę uwagę na znamienne cechy konstrukcji decydujące moim zdaniem o walorach tej głowicy.

Rotator
Na rotatorze nastawia się kąt obrotu pomiędzy poszczególnymi zdjęciami w płaszczyźnie poziomej. Do dyspozycji mamy 16 nastawianych i kliknięciami stopniowanych kątów od 3,75° do 120°. To rekordowa ilość. W praktyce w zupełności wystarczy rotator RD 8, w którym kąty zawierają się od 20° do 120°. Dodam dla porównania, że rotator Manfrotto ma 10 stopniowanych kątów od 5° do 90° i naprawdę wystarcza z dużym zapasem.
Warto mieć głowicę z rotatorem, gdyż bardzo upraszcza i przyspiesza wybór kąta i obracanie aparatu fotograficznego w płaszczyźnie poziomej. Praktycznie zupełnie wystarczy rotator RD 8.

Ramię poziome i pionowe
Konstrukcja ramion w głowicach Nodal Ninja jest znakomicie przemyślana. Aluminiowe ramiona są bardzo lekkie i zarazem sztywne. Zawdzięczają to przekrojowi żebrowemu. Nie jest to jakiś tam prosto wygięty płaskownik po obciążeniu zachowujący się jak sprężyna – to cecha marnych głowic.
Ramiona bardzo stabilnie utrzymują aparat fotograficzny nawet z dużym obiektywem. Producent gwarantuje stabilność głowicy nawet przy 10 kg obciążeniu. To naprawdę bardzo dużo. Tradycyjne lustrzanki z typową szerokokątną optyką do panoram są o wiele lżejsze.
Przekrój żebrowy ramion to nie tylko stabilność i sztywność. Żebra są również prowadnicami mocowanych elementów, co silnie redukuje błędy ustalenia i zamocowania. Niewielkie luzy pomiędzy prowadnicami, a przesuwanymi elementami powodujące błędy ustalenia i zamocowania są znakomicie kompensowane przez docisk dodatkowych przykręcanych płytek spełniających również rolę pamięci ustawienia – ramienia pionowego do ramienia poziomego lub aparatu fotograficznego do odchylanej części ramienia pionowego.
Dzięki temu przesuwanie aparatu w poziomie na odchylanej części ramienia pionowego (szukanie punktu NPP) jest tylko przesuwem względem osi ramienia bez przypadkowego obrotu względem punktu zamocowania aparatu. To też bardzo ważny szczegół różnicujący głowice wysokiej klasy i proste domowe konstrukcje.
Podobnie działa przesuw ramienia pionowego względem prowadnic na ramieniu poziomym czyli tym związanym z obracającym się rotatorem. Ma on na celu naprowadzenie osi optycznej obiektywu na znacznik z krzyżem maltańskim wyznaczającym oś obrotu głowicy w płaszczyźnie poziomej.
Dodatkowym ułatwieniem zapamiętania ustawień są na ramionach skale milimetrowe. Można zapisać swoje własne ustawienia lub korzystać z katalogu ustawień do pobrania ze strony vr24.pl.

Obrotowe połączenie ruchomej części ramienia pionowego
To krytyczne miejsce w każdej głowicy do panoram. Połączenie musi bez poślizgu utrzymać obciążenie momentem skręcającym od aparatu fotograficznego i zachować kąt nachylenia. Ważne, by pokrętło zaciskowe lekko i pewnie się zakręcało i nachylenie ruchomej części ramienia było stabilne i pod zadanym kątem. Sposobem na to stała się zapadka stopniująca kąt pochylenia aparatu góra – dół co 15°. Pokrętło blokujące przykręca się lekko niezależnie od obciążenia. Zapadkę można wyłączyć i zwyczajnie zaciskać pokrętło. To polecam przy lekkim sprzęcie.
W głowicy Nodal Ninja 3 (niezależnie od wersji) nie ma zapadki. Uzasadniają to wymiary i przystosowanie głowicy do małych i lekkich lustrzanek z krótką optyką szerokokątną. Maksymalne obciążenie do 3 kg.

Wyposażenie dodatkowe
EZ-Leweler II – szybkie i precyzyjne wypoziomowanie głowicy korygujące niedostateczne ustawienie statywu. To obowiązkowe wyposażenie głowicy. Ważne są małe rozmiary lewelera, dzięki którym nie wchodzi w kadr tak, jak produkty innych firm o znacznie większej średnicy.
Szybkozłączka Fanotec QRS zamiast typowej złączki CP-2 jest nieoceniona, gdy z głowicy szybko zdejmujemy aparat, by sfotografować brakujący fragment obrazu pod statywem.
T-Adapter z przesunięciem do 20 mm do mocowania aparatów z przesuniętym mocowaniem statywowym względem osi optycznej obiektywu. Dotyczy to najczęściej kompaktów, a w lustrzankach cyfrowych raczej nie występuje. Do T-Adaptera można przymocować szybkozłączkę.
Podstawka obrotowa. Rotator z podstawką obrotową 3D umożliwia wykonywanie zdjęć 3D obiektów.

Walory konstrukcyjne głowicy Nodal Ninja 5
małe rozmiary, lekkość i łatwość transportu, prosty montaż i sztywność, precyzja i prostota ustawienia punktu NPP dzięki jednoznacznie prawidłowemu mocowaniu aparatu fotograficznego względem osi symetrii odchylanego ramienia głowicy,
głowica współpracuje z aparatami fotograficznymi z mocowaniem statywowym zgodnym lub przesuniętym (T-Adapter) względem osi optycznej obiektywu,
pamięć ustawień dzięki skalom milimetrowym i dodatkowym płytkom,
kompatybilność wymiarów pomiędzy głowicami Nodal Ninja 5 i Nodal Ninja 3 oczywiście w zakresie wielkości modelu 3,
szybkozłączka Fanotec QRS jako wyposażenie dodatkowe,
poziomowanie za pomocą dopasowanego EZ-Leweler II.
Głowice Nodal Ninja 5 i 3 występują w odmianach zróżnicowanych rodzajem rotatora lub z obrotnicą.
W najprostszej wersji głowica Nodal Ninja 5 Lite nie ma zapadkowego mechanizmu blokującego pochylanie ruchomej części pionowego ramienia. Ogranicza to jej nośność (wg. danych producenta) tylko do 7 kg. Zamiast rotatora ma prostą, w zupełności wystarczającą obrotnicę z 4 wymiennymi pierścieniami do stopniowania 8 różnych kątów obrotu.
Nodal Ninja 5 w pozostałych wersjach z 10 kg nośnością uniesie praktycznie wszystko czym da się fotografować.
Nodal Ninja 3 ważąca tylko 0,475 kg jest dedykowana specjalnie do lekkich lustrzanek (maksymalne obciążenie 3 kg) z optyką szerokokątną.
Każda z przedstawionych wersji głowic Nodal Ninja nadaje się praktycznie w takim samym stopniu do wykonania panoramy sferycznej, walcowej, zdjęć 3D, fotografii mozaikowych itd.

Ile to kosztuje?
Cena najtańszej wersji Nodal Ninja 3 w wersji MK II zaczyna się od niespełna 1100 zł. To znakomita cena za jakość i funkcjonalność przebijającą czasem dziwne i złe konstrukcje pojawiające się na rynku z zapewnieniem przez domorosłych producentów, iż dorównują tym najlepszym. Najdroższa optymalna wersja Nodal Ninja 5 RD 8 to wydatek rzędu 2129 zł.
Powinno się dokupić EZ-Leweler II ułatwiający wypoziomowanie i dopasowany wymiarowo do średnicy rotatora. Inne niwelatory, a jest ich sporo na rynku mogą mieć większą średnicę, przez co bardziej wejdą w kadr.
Statyw do panoram sferycznych
Cechy dobrego statywu do panoram sferycznych:
mały symetryczny rozstaw nóg,
nisko położony środek ciężkości przez umieszczenie obciążnika nisko nad ziemią, pomiędzy nogami najlepiej symetrycznie,
możliwość dokupienia dodatkowej krótkiej kolumny tylko do głowicy panoramicznej.

Statyw z minimalnie rozstawionymi nogami i obciążeniem obniżającym środek ciężkości i poprawiającym stabilność.

Dodatkowa szybkowymienna krótka kolumna na stałe skręcona z głowicą do panoram.

 

Powinno się dążyć do uzyskania na panoramie jak najmniejszego obszaru zajętego przez statyw. Mam tu na myśli charakterystyczny otwór w dolnej części panoramy sferycznej. Słabe rozchylenie nóg to mniejsza średnica tego otworu. Dociążenie w dolnej części nóg to obniżenie środka ciężkości statywu znacząco poprawiające stabilność. Najlepiej jeśli ciężar będzie dokładnie w środku pomiędzy rozstawionymi nogami.
Dodatkowa krótka kolumna tylko do głowicy panoramicznej ułatwi fotografowi życie przez wygodną i szybką zmianę rodzajów głowic, bo w końcu statywu używamy nie tylko do panoram.

Fotografia panoramiczna w ostatnich czasach przeżywa bujny rozkwit. Radek Piotrowski jako pierwszy w Polsce założył firmę ELBIT VR24.pl oferującą kompleksowe wyposażenie do tej dziedziny fotografii. Głowice, optyka, oprogramowanie, statywy, a nawet aparaty fotograficzne.
W ofercie każdy znajdzie coś dla siebie. Ważne, że głowice Nodal Ninja współpracują z każdym aparatem fotograficznym z osiowym i nieosiowym mocowaniem statywowym oraz z mocno zróżnicowaną optyką. Łatwo się je ustawia, są małe, lekkie, bardzo poręczne, a jednocześnie sztywne i wytrzymałe. Nie bez znaczenia jest bardzo zróżnicowana i przystępna oferta cenowa. Czy jest jeszcze miejsce na głowice panoramiczne samoróbki? Oczywiście, że tak, a miarą ich wartości jest często zapał konstruktorów potrafiących nawet z drewna i tektury wykonać działający model. Jednak każdy kto połknie bakcyla panoram wie, że samoróbka jest fajna na początku, a potem musi być porządna głowica. Mogę z czystym sumieniem zarekomendować Nodal Ninja.

Jerzy Lech

Składam podziękowanie Radkowi Piotrowskiemu i firmie ELBIT VR24.pl za udostępnienie do testów głowic Nodal Ninja.